پیشینه تاریخی بندر دیلم
در دوره ی عیلامیان و پس از آن در کناره خلیج فارس، بنادری وجود داشته که دیلمون، تا اوگه، گوگانه، آیستانه و هرمزی از معروف ترین آن ها هستند. محل دقیق این شهرها مشخص نیست و پژوهشگران در این باره نظرات مختلفی ابراز کردند.
عده ای دیلمون را بندر دیلم فعلی دانسته اند و برخی جزیره بحرین را محل آن می دانند و عده ای هم با اتکا به کاوش های باستان شناسان در سال 1340 شمسی، جزیره فیلکه (در کویت) را به عنوان محل دیلمون معرفی می کنند.
همچنین برخی بر این اعتقادند که تااوگه بندر دیلم فعلی است و عده ای دیگر احتمال قوی تر را این می دانند که تااوگه در محل برازجان قرار داشته است.
واژه ی دیلم
از تحقیقات دکتر عبدالرسول خیراندیش، مدیر گروه تاریخ دانشگاه شیراز چنین برمی آید که دیلم در شمال به نوعی حصار که از چوب ساخته شده می گفته اند و در دوره ساسانیان دیلمی ها گروهی سوار بوده اند که نگهداری از مرزها را به عهده داشته اند.
این گروه در ماجرای مزدکیان سرکوب شدند و بعدها انوشیروان برخی از آن ها را که در زندان بودند (از جمله شخصی به نام وهریز)آزاد کرده و با کشتی برای فتح یمن فرستاد.
از آن جا که منطقه ی میان دشتستان و بندردیلم برای پرورش اسب مناسب بوده و نیز با توجه به شورشهایی که در آن منطقه روی داده بود، این احتمال وجود دارد که آن ها از محل بندر دیلم کنونی به یمن رفته باشند و شاید برخی از آن ها در آنجا مانده باشند.
یکی دیگراز پژوهشگران احمد اقتداری دیلم و دیلمون را به معنای چشمه آب و مرداب و سرزمین آبرفتی که از آبرفت رودخانه ها فراهم آمده باشد، می داند و نام رود دیاله(دیله)، در خوزستان و شط دجله و نام آبادی های دله، دیل در خوزستان و کوه گیلویه را با کلمه ی دیلم و دیلمون دارای ریشه ی مشترک می داند.
در پایان باید به گزارش ابن خردادبه در سال 232 ه.ق. اشاره کرد که برای اولین بار کلمه ی دیلم را درجنوب ایران به عنوان یک پل به کار می برد:
(کنار دروازه ی ارجان درطرفی که به سوی خوزستان است، پلی هست بر روی رودخانه ی طاب که برحسب نام دیلمی، طبیب حجاج تسمیه شده است.
منبع: خلیفه زاده، علیرضا، هفت شهرلیراوی و بندر دیلم- بوشهر : انتشارات شروع 1382