نگاهی گذرا به شهرستان بوشهر
بندر بوشهر در انتهاي شمالي يك جزيره در حاشيه خليج فارس قرار دارد.سرچشمه نام شهر ناشناخته است.نام ابوشهر كه در منابع عصر قاجار آمده آنگونه كه كوتاه شده بخت اردشير به معناي اردشيرعرضه نموده اند.هرچند متحمل است ولي از سوي هيچكدام از مدارك موجود پذيرفته نمي شود.اين شهر بندري يكي از مراكز مهم و قديمي ترين تمدن فرهنگ ايران زمين به شمار ميرود و روزگاري در پيوند با شهر مزامبريا شناخته مي شود.با تكيه بر تحقيقات انجام شده در سال 1913م /1332 ه.ق از طرف هيات باستان شناسي فرانسوي در جنوب محله امامزاده بوشهر معبد بزرگ خداي ايلامي (ان شوشيناك) قرار داشته است.در آن زمان اين نقطه را ليان مي ناميدند.
بوشهر در زمان ايلامي ها يكي از مراكز مهم فرهنگي-تجاري بشمار ميرفته و شهر تاريخي ليان پل ارتباطي ايلاميان با نواحي اقيانوس هند و جنوب شرقي آسيا بوده است.در دوران ماد و هخامنشي تمدن بوشهر به حيات خود ادامه داد. در دوران حكمراني هخامنشيان پادشاهان اين سلسله قدرتمند كاخ ها و بناهاي باشكوهي در اين منطقه از كشور بنا نمودند كه از جمله مي توان به كاخ هخامنشي بردك سياه در 12 كيلومتري شمال برازجان،كاخ كوروش در جنوب غرب برازجان و كاخ تل مر و گور دختر در منطقه پشت پر اشاره كرد.در زمان سلوكيان و ساسانيان بوشهر همچنان مورد عنايت و توجه ويژه اي بوده و در اين دو دوره تاريخي نيز (ريوارد شير) و يا همان گونه كه در كارنامه اردشير بابكان آمده(بخت اردشير)بعنوان يك بندر مهم تجاري و فرهنگي مورد توجه بوده است.ساسانيان در ريواردشير كه بعدها به عنوان ريشهر نام گرفت قلعه مستحكمي بنا كردند كه داراي برج و باروهاي بلندي بوده و از يك طرف مشرف به دريا و سه طرف آن داراي خندق هاي عظيمي بوده كه هنگام حمله احتمالي دشمن و يا هرگونه خطري مالامال آب دريا مي شده است.هم اكنون ويرانه هاي قلعه ريشهر در منطقه ريشهر كنوني در فاصله 10 كيلومتري جنوب بوشهر قرار دارد و نقب هاي آن نيز در منطقه تل پي تل قابل مشاهده است.
با سقوط سلسله ساساني به دست اعراب مسلمان تمدن و فرهنگ ريشهر نيز رو به اضمحلال گذاشت.از احوال ريشهر از سقوط اين شهر بدست مسلمين تا زمان نادرشاه افشار به سال 1734 م/1147 ه-ق اطلاعات اندكي در دست است.اقدامات نادر و سياست دريايي او براي مبارزه با عثماني ها و گسترش قلمرو دريايي خود در خليج فارس سبب گرديد تا اين شهر بندري بار ديگر مورد توجه خاصي قرار گيردتا درآنجا را بعنوان پايگاه دريايي خود در خليج فارس برگزيند و نامش را به بندر نادريه تغيير داد .نادر شاه با بكار گماردن يك تاجر انگليسي به نام جان التون بوشهر را بصورت يك مركز مهم كشتي سازي و پادگان نظامي در آورد.بنا به گزارش هلندي ها در زمان نادر ناوگاني با هشت تا ده هزار مرد در بوشهر مستقر بوده است.همچنين چند كارخانه كشتي سازي نيز در اين شهر احداث گرديد.
با مرگ نادر در سال 1747م/1160 ه.ق سپاه دريايي او بين حاكم بوشهر و بندر عباس تقسيم شد.شيخ ناصر خان آل مذكور كه در دوران نادر يكي از دريا سالاران وي بودپس از مرگ نادر شاه كشتي ها و ناوگان مستقر در بوشهر را متصرف شد و حكومت مقتدرانه خاندان آل مذكور كه قريب 100 سال بر بوشهر حكمراني كردند بنيان نهاد.بوشهر در زمان خاندان آل مذكوررو به عمراني و آباداني گذاشت و روابط تجاري گسترده اي با هلندي ها برقرار كرد.در دوره زمامداري كريم خان زند،بوشهر و تاريخ آن وارد مرحله تازه اي شد.در سال 176٣م/1177 ه-ق انگليسي ها با حمايت شيخ نصر خان آل مذكور قرارداد معروفي با كريم خان زند منعقد كردند كه اين قرارداد زمينه ساز حضور استعماري انگليسي ها در جنوب ايران و خليج فارس بود.بوشهر در دوره كريم خان بندر بازرگاني اصلي ايران بود.در دوران قاجاريه بصورت بندر مهم تجاري-فرهنگي و سياسي در آمد.بوشهر در دوره قاجاريه معتبرترين بندر تجاري ايران بود كه اكثر دول خارجي مانند انگليس،روسيه،آلمان ،ايتاليا ،فرانسه،هلند،نروژ و عثماني در اين شهر دفتر نمايندگي سياسي و تجاري داشتند و دروازه جنوبي ايران براي تبادل افكار سياسي و مناسبات فرهنگي بود به نوشته دايرة المعارف ايرانيكا در آغار سده نوزدهم ميلادي پس از نا آرامي هايي كه نمايانگر پيدايش خاندان قاجار بود سالانه نزديك به 100 كشتي انگليسي و عربي از هلند و مسقط براي بازرگاني رو به سوي اين بندر مي گذاشتند و با خود پارچه ،ادويه جات ،فيل،چاي،برنج ،شكر و ..از اروپا،هند و چين مي آوردند.
گذشته از استقرار يك گروه محافظ هميشگي براي انگليسي هاي مقيم ،اهميت بازرگاني بوشهر براي آنها سبب گرديد تا 3 نوبت مورد هجوم بريتانيا قرار گيرد.پس از تسخير اين شهر در سال 1856م/1273 هـ.ق انگليسي ها در سال 1909 م / 1327 ه.ق به هنگام نا آرامي هايي كه به دنبال مشروطه خواهي ايرانيان آغاز شده بود اقدام به پياده كردن نيروي نظامي در اين منطقه نموده و گمرك كليه مناطق را تصرف كردند.در زمان جنگ جهاني اول و به دنبال قيام شهيد رئيس علي دلواري عليه منافع انگليسي ها در جنوب ايران ،انگليسي ها نيروي تقويتي به بوشهر اعزام كرده و شهر بوشهر را در 26 رمضان 1333 اشغال نمودند.در آن هنگام يك راه آهن كم عرض 37 مايلي براي پيوند دادن بوشهر به برازجان واقع در راه شيراز ساخته شد.همچنين در همان زمان كارخانه اي براي ساخت تجهيزات راه آهن در بوشهر احداث گرديد.اما انگليسي ها با تخليه شهر درمارس 1919م/1338 هـ.ق نقطه پاياني براين تلاشهاي اشغالگرايانه خود نهادند.
پس از پايان جنگ جهاني اول و ظهور رضا شاه پهلوي بوشهر همچنان كانون پر تشنج وقايع باقي مانده و خوانين بسياري عليه حاكميت عليه حاكميت رضا شاه سر به طغيان برداشتند.بوشهر در دوره حاكميت رضا شاه با كشيده شدن راه آهن سراسري و انتقال حجم عمده داد و ستدهاي تجاري از ايران به بصره رو به افول گذاشت و پس از جنگ جهاني دوم جايگاه خود بعنوان ستاد فرماندهي انگليسي هاي مقيم در حوزه خليج فارس از دست داد و در سال 1952 م ساختمان كنسولگري انگليس در آنجا تعطيل شد.
سرانجام اين شهر بندري كه روزگاري مركز عمده تجارت ايران بود و از شهرهاي بسيار آباد ايران محسوب مي شد همچون نگيني بر پيشاني خليج فارس مي درخشيد،عظمت و شكوه خود را از دست داده و نظاره گر روزي شد كه دوباره آن موقعيت پيش را تجربه نمايد.